Wersja tekstowa
Leki psychotropowe a ryzyko samobójstwa: nie tylko klozapina i lit
Powszechnie powtarzaną zasadą jest stwierdzenie, że tylko dwa leki — klozapina i lit — mają udowodnione działanie zmniejszające ryzyko samobójstwa. „Udowodnione” oznacza tu poparcie dowodami o najwyższej randze: badaniami klinicznymi z randomizacją, a nawet lepiej — metaanalizami takich badań. Nowe badanie opublikowane w eClinicalMedicine sugeruje, że nawet badania z randomizacją mają swoje ograniczenia, w tym fakt, że każde z nich posiada kryteria wykluczenia.
W kontekście oceny skuteczności w zmniejszaniu ryzyka samobójstwa problematyczne jest powszechne wykluczanie osób z podwyższonym ryzykiem zachowań samobójczych. Autorzy sugerują, że badania obserwacyjne mogłyby rozwiązać ten problem, obejmując pacjentów w pełnym zakresie ryzyka zachowań samobójczych.
Pobierz PDF i inne pliki
Metaanaliza badań obserwacyjnych
Autorzy przeprowadzili ustrukturyzowane wyszukiwanie prospektywnych i retrospektywnych badań kohortowych, badań kliniczno-kontrolnych oraz badań z krzyżowym schematem, oceniających wpływ leków psychiatrycznych na częstość prób samobójczych, w tym samookaleczeń, oraz zgonów samobójczych. Każde badanie musiało uwzględniać klasyfikacje diagnostyczne. Wykluczono badania przeprowadzone wyłącznie w jednej grupie wiekowej, na przykład u dzieci, lub w populacjach wyselekcjonowanych, na przykład u pacjentów hospitalizowanych.
Wykluczono również rozpoznania, dla których nie istniały co najmniej dwa badania dotyczące danego leku lub klasy leków. Przeprowadzono metaanalizę z modelem efektów losowych w celu obliczenia ilorazu szans (OR) dla prób samobójczych i zgonów samobójczych dla każdego rozpoznania, w obecności danego leku lub klasy leków w porównaniu z jego brakiem. Łącznie uwzględniono 48 badań, obejmujących 406 porównań stosowania leku z brakiem leczenia, w populacji 6,5 miliona osób.
Leki atypowe ochronne, leki typowe szkodliwe w schizofrenii
Najliczniejszą próbę stanowiły zaburzenia ze spektrum schizofrenii, obejmujące 19 badań z 11 krajów. Klozapina wiązała się z najniższym ryzykiem śmiertelności z powodu samobójstwa, przy OR wynoszącym 0,4. To zmniejszenie ryzyka pokrywa się z wynikami badań klinicznych klozapiny, wykazującymi klinicznie istotne zmniejszenie liczby prób samobójczych.
Rysperydon i olanzapina wiązały się z istotnym zmniejszeniem ryzyka obu punktów końcowych:
- Rysperydon: OR 0,61 dla prób samobójczych i 0,55 dla śmiertelności z powodu samobójstwa
- Olanzapina: OR 0,76 dla prób samobójczych i 0,53 dla śmiertelności z powodu samobójstwa
O dziwo, po połączeniu w jedną klasę, leki przeciwpsychotyczne atypowe dały OR na poziomie 0,65, który nie był istotny statystycznie, co może wynikać z włączenia arypiprazolu i kwetiapiny, charakteryzujących się szerszymi przedziałami ufności. Dla porównania, typowe leki przeciwpsychotyczne zwiększały ryzyko śmiertelności, z istotnym OR wynoszącym 2,16. Można argumentować, że to właśnie dodatkowa blokada receptora 5-HT2A w lekach przeciwpsychotycznych atypowych stanowi kluczowy czynnik ich korzystnego wpływu na ryzyko samobójstwa, lub że różnica ta wynika z niekontrolowanego czynnika zakłócającego, skłaniającego klinicystów do przepisywania typowych leków przeciwpsychotycznych pacjentom z cięższym przebiegiem choroby.
Pobierz PDF i inne pliki
Lit ochronny w chorobie afektywnej dwubiegunowej
Siedemnaście badań obejmowało osoby z chorobą afektywną dwubiegunową z dziewięciu różnych krajów. Lit wiązał się z istotnym zmniejszeniem ryzyka śmiertelności z powodu samobójstwa, przy OR wynoszącym 0,38, a niesprecyzowane leki normotymiczne również istotnie zmniejszały to ryzyko — OR 0,68.
W odniesieniu do prób samobójczych autorzy podzielili badania dotyczące choroby afektywnej dwubiegunowej według schematu badania — międzyosobniczego lub wewnątrzosobniczego.
- Schematy międzyosobnicze porównują ryzyko w grupach przyjmujących dany lek z grupami, które go nie przyjmowały.
- Schematy wewnątrzosobnicze porównują ryzyko u danej osoby w okresie przyjmowania leku z okresem, gdy go nie przyjmowała, co pozwala każdemu uczestnikowi pełnić funkcję własnej grupy kontrolnej i eliminuje wiele czynników zakłócających.
Warto zauważyć, że OR dla prób samobójczych wyniósł 0,86 w pięciu badaniach o schemacie międzyosobniczym, co nie było istotne statystycznie. Było natomiast istotne — OR 0,6 — w sześciu badaniach o schemacie wewnątrzosobniczym, w których uczestnicy stanowili własną grupę kontrolną. Te obserwacyjne wyniki dotyczące litu pokrywają się z wynikami badań klinicznych wykazującymi ochronny wpływ litu na ryzyko samobójstwa.
SSRI ochronne, leki przeciwpsychotyczne zwiększały ryzyko w depresji
Czternaście badań obejmowało osoby z depresją z sześciu krajów. SSRI wiązały się z istotnym ochronnym OR wynoszącym 0,61 dla śmiertelności z powodu samobójstwa, na podstawie dwóch badań.
W przeciwieństwie do leków przeciwdepresyjnych w depresji i leków przeciwpsychotycznych w schizofrenii, leki przeciwpsychotyczne stosowane w depresji zwiększały ryzyko prób samobójczych, z istotnym OR wynoszącym 2,43, na podstawie trzech badań o schemacie międzyosobniczym. Ponownie można zastanawiać się, czy wynik ten wynika z czynnika zakłócającego: większego nasilenia depresji u osób z objawami psychotycznymi lub konieczności zastosowania leku przeciwpsychotycznego jako leczenia wspomagającego.
Jedno badanie o schemacie wewnątrzosobniczym wykazało korzystny wpływ litu u pacjentów z depresją jednobiegunową — wynik ten jest również potwierdzony przez badania z randomizacją.
Pobierz PDF i inne pliki
Benzodiazepiny zwiększały śmiertelność z powodu samobójstwa we wszystkich rozpoznaniach
Wreszcie, pięć badań obejmowało osoby z zaburzeniami osobowości. Jedynym istotnym wynikiem było zwiększenie ryzyka śmiertelności z powodu samobójstwa przy stosowaniu benzodiazepin, na podstawie dwóch badań, z istotnym OR wynoszącym 4,29.
Wynik ten nie ograniczał się do pacjentów z zaburzeniami osobowości. Istotnie podwyższone ryzyko samobójstwa związane ze stosowaniem benzodiazepin stwierdzono również u pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową oraz zaburzeniami ze spektrum schizofrenii. U osób z depresją OR śmiertelności z powodu samobójstwa przy stosowaniu benzodiazepin wyniósł 2 (CI=0,94 do 4,22), znajdując się tuż poza granicą istotności statystycznej.
Ten wynik dotyczący podwyższonego ryzyka zachowań samobójczych związanych ze stosowaniem benzodiazepin również pokrywa się z wynikami badań klinicznych z randomizacją.
Najważniejszy wniosek: ochrona wykracza poza klozapinę i lit
Najważniejszym wnioskiem płynącym z tego artykułu jest to, że korzystny wpływ leków na ryzyko samobójstwa może nie ograniczać się jedynie do kilku preparatów. Może on obejmować większość leków przeciwdepresyjnych w dużej depresji, leki normotymiczne w chorobie afektywnej dwubiegunowej oraz najczęściej przepisywane atypowe leki przeciwpsychotyczne w zaburzeniach ze spektrum schizofrenii.
Chociaż uwzględnienie wszystkich czynników zakłócających w badaniu obserwacyjnym jest niemal niemożliwe, wiele z uzyskanych wyników znalazło potwierdzenie w podobnych rezultatach badań klinicznych z randomizacją, co stanowi swego rodzaju walidację zastosowanej metodologii. Na koniec warto podkreślić, że leki są jedynie częścią działań mających na celu zmniejszenie ryzyka samobójstwa, które obejmują również skuteczne metody terapii behawioralnej.
Pobierz PDF i inne pliki
Abstract
Streszczenie oryginalnego artykułu, przytoczone w języku angielskim.
Effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes: a systematic review and meta-analysis of observational studies
Stefaniya Kozhevnikova; Christina Emilian; Giulio Scola, et al
Background
Psychiatric disorders are associated with increased risk of suicide-related outcomes, and the impact of pharmacological treatments on these outcomes is uncertain. Although randomised controlled trials are the main approach to evaluate efficacy, they may not provide externally valid results for suicide prevention in psychiatric populations. Thus, we aimed to synthesise the evidence on the effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes from observational studies.
Methods
In this systematic review and meta-analysis, we systematically searched Ovid (MEDLINE, Embase, APA PsychArticles, AMED, BIOSIS, Global Health, PsycINFO), and Web of Science Core Collection from database inception to 8 December 2025 for pharmacoepidemiological and other observational studies on suicide-related outcomes in people treated with the main types of psychotropic medications: antidepressants, antipsychotics, mood stabilisers (including antiepileptics), and medications for anxiety (anxiolytics), attention deficit and hyperactivity disorder (ADHD), and substance use disorder (SUD). We included primary studies involving adults with common psychiatric diagnoses (schizophrenia spectrum disorders, bipolar disorder, depressive disorders, and personality disorders), who were prescribed medication and a comparison sample with the same diagnosis without prescribed medication (between-individual studies) or the same individuals during a non-prescription period (within-individual studies). We excluded studies that did not report psychiatric diagnoses and from selected samples. Outcomes were suicide attempts/self-harm and suicide mortality. We pooled effect sizes as odds ratios (OR), hazard ratios (HR) or risk ratios (RR) using random-effects models and assessed study quality using NOS and QUIPS tools. Study protocol was registered with PROSPERO, CRD42024515794.
Findings
Of 5653 records identified, 48 independent studies from 13 countries based on more than 6 million people (47% male) met inclusion criteria. Across the main diagnostic categories and 70 individual medications examined, associations with reducing risk of suicide mortality were found for second generation antipsychotics in schizophrenia spectrum disorders: clozapine (OR = 0.40; 0.36-0.60; I 2 = 60%, moderate certainty), olanzapine (OR = 0.53; 0.39-0.71; I 2 = 34%, high certainty), quetiapine (OR = 0.75; 0.58-0.96; I 2 = 0%, high certainty), and zuclopenthixol (OR = 0.44; 0.30-0.63; I 2 = 0%, high certainty). In schizophrenia, second generation antipsychotics were also associated with reduced risks of suicide attempts: olanzapine (OR = 0.76; 0.60-0.98; I 2 = 84%, moderate certainty) and risperidone (OR = 0.61; 0.52-0.72; I 2 = 57%, moderate certainty). In bipolar disorder, lithium (OR = 0.38; 0.28-0.50; I 2 = 67%, moderate certainty) and valproic acid (OR = 0.66; 0.59-0.75; I 2 = 0%, high certainty) were associated with lower suicide risks, and lithium was also associated with lower risks of suicide attempts (OR = 0.60; 0.44-0.82; I 2 = 92%, moderate certainty). In depression, associations with lower risk of suicide mortality for selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) (OR = 0.61; 0.47-0.81; I 2 = 23%, high certainty) and tricyclic antidepressants (OR = 0.68; 0.59-0.78; I 2 = 0%, high certainty) were found. Benzodiazepines were associated with higher risk of suicide mortality in most diagnostic categories, except depression. There was some evidence for publication bias for lithium in bipolar disorder and clozapine in schizophrenia spectrum disorders, leading to more papers reporting lower risks of suicide-related outcomes. The risk of bias in included studies was
low in 47 studies, moderate in one study, and certainty of evidence was moderate.
Interpretation
There is evidence of varying effects of psychotropic medication on the risk of suicide-related outcomes across different psychiatric disorders. The appropriate use of prescribed medications in people with high risks of suicide-related outcomes is an important suicide prevention strategy. Findings are not causal, and limitations include the observational nature of included studies, risk of residual confounding, high heterogeneity for some outcomes, and moderate quality of the evidence.
Funding
University of Oxford (Hill Foundation), NIHR Oxford Health Biomedical Research Centre, Wellcome Trust.
Piśmiennictwo
Kozhevnikova, S.; Emilian, C.; Scola, G.; Chang, Z.; Yukhnenko, D. & Fazel, S. (2026). Effect of psychotropic medications on suicide-related outcomes: a systematic review and meta-analysis of observational studies. EClinicalMedicine; 93:103800.
