Wersja tekstowa
Kilka miesięcy temu w Quick Takes omawialiśmy koncepcję zapalnego podtypu depresji oraz to, czy mógłby on pojawić się w przyszłym wydaniu DSM. Mówiliśmy o tym, że nawet do 25% dorosłych z depresją ma podwyższone markery zapalne, w tym białko C-reaktywne (CRP), oraz że mogą oni doświadczać specyficznych cech depresji, takich jak wyraźna anhedonia, zmęczenie i spowolnienie psychomotoryczne. Wspominaliśmy, że ten podtyp wydaje się słabiej reagować na tradycyjne leki przeciwdepresyjne, takie jak SSRI i SNRI, ale może preferencyjnie reagować na mediatory aktywności dopaminergicznej.
W tamtym odcinku poruszyliśmy krótko ideę, że leki przeciwzapalne mogą czasem być pomocne u pacjentów z depresją, zwłaszcza tych wykazujących cechy lub inne wyniki zgodne z podtypem zapalnym. Zaznaczyłem jednak, że wyniki badań były niespójne i nie wydawało się, aby zebrano jeszcze wystarczającą ilość dowodów, by uznać leki przeciwzapalne za gotowe do powszechnego stosowania. Zaledwie kilka miesięcy później zaczynamy czynić w tej kwestii pewien postęp dzięki niedawnej metaanalizie opublikowanej w American Journal of Psychiatry. To właśnie temat dzisiejszego odcinka Quick Takes.
Metaanaliza skoncentrowana na fenotypie zapalnym i anhedonii
Metaanaliza, którą dziś omawiamy, jest dość specyficzna. Analizowano w niej leki przeciwzapalne w porównaniu z placebo u pacjentów z zapalnym fenotypem depresji, koncentrując się konkretnie na redukcji anhedonii jako punkcie końcowym, a także na nasileniu objawów depresyjnych.
Te niuanse są istotne, ponieważ jak zauważają autorzy i jak podkreślaliśmy poprzednio, wyniki wielu pojedynczych badań są niejednoznaczne. Autorzy twierdzą dziś, że wynika to częściowo z faktu, iż wiele z tych badań nie ograniczało rekrutacji do osób z podwyższonymi markerami zapalnymi i nie badało specyficznie odpowiedzi objawów takich jak anhedonia, najsilniej związanych z depresją zapalną. Innymi słowy, leki przeciwzapalne mogą nie być skuteczne u pacjentów, którzy nie mają fenotypu, na który te leki są ukierunkowane.
W dzisiejszej metaanalizie autorzy uwzględnili łącznie 14 badań, ale skupili się na 11 z nich, w których zastosowano wartość odcięcia CRP powyżej 2 mg/l jako kryterium analizy. W czterech z tych 11 badań anhedonia była dodatkowo uwzględniona jako punkt końcowy. Autorzy zdecydowali się ponadto skupić na pacjentach bez chorób współistniejących, ponieważ wcześniejsze metaanalizy sugerowały już, że leki przeciwzapalne są skuteczne w leczeniu objawów depresyjnych w określonych populacjach pacjentów z chorobami somatycznymi, na przykład z reumatoidalnym zapaleniem stawów.
Pobierz PDF i inne pliki
Umiarkowana poprawa objawów i anhedonii
Główny wniosek z dzisiejszego omówienia jest taki, że leki przeciwzapalne istotnie zmniejszają nasilenie objawów depresyjnych i anhedonii, z umiarkowaną wielkością efektu, choć nie wpływają na odpowiedź na leczenie, definiowaną jako redukcja objawów o ponad 50%, ani na wskaźniki remisji depresji.
Zarówno autorzy, jak i towarzyszący artykułowi komentarz redakcyjny jasno zaznaczają, że wyniki należy uznać za wstępne, biorąc pod uwagę niewielką liczbę i niejednorodność badań, małe liczebności prób oraz umiarkowaną wielkość efektu przy szerokich przedziałach ufności. Podkreślili, że wyniki dotyczące objawów depresyjnych mogą być w dużej mierze napędzane przez duże wielkości efektu w niewielkiej liczbie randomizowanych badań kontrolowanych o małej próbie, i zauważyli, że największe badania uwzględnione w metaanalizie w rzeczywistości wykazały bardzo małe wielkości efektu.
Poprawa w zakresie samej anhedonii wydaje się jednak bardziej spójna w tych czterech badaniach i wykazała większą wielkość efektu w metaanalizie.
Badano wiele różnych leków przeciwzapalnych
Jedną z godnych uwagi cech badań uwzględnionych w tej metaanalizie jest to, że obejmowały one wiele różnych leków przeciwzapalnych:
- Pięć badań dotyczyło NLPZ, takich jak celekoksyb
- Pięć dotyczyło minocykliny
- Cztery dotyczyły inhibitorów TNF
- Pozostałe dotyczyły inhibitorów IL-6, inhibitorów kinaz aktywowanych mitogenami oraz rekombinowanej IL-2
Zainteresowało mnie pojawienie się minocykliny w pięciu badaniach, ponieważ wykazano również jej skuteczność w katatonii w niewielkiej liczbie opisów przypadków. Historycznie przypisywano to możliwemu antagonizmowi wobec receptora NMDA, ale biorąc pod uwagę hipotezę zapalną katatonii oraz skuteczność minocykliny w tym kontekście, mogę sobie wyobrazić, że równie dobrze może to wynikać z jej właściwości przeciwzapalnych.
Czas trwania leczenia w badaniach uwzględnionych w tej metaanalizie wynosił od 2 do 12 tygodni, co stanowi dość szeroki zakres. Warto również wspomnieć, że w zdecydowanej większości uwzględnionych badań leki przeciwzapalne stosowano jako terapię wspomagającą, a nie w monoterapii.
Pobierz PDF i inne pliki
Czy rutynowe oznaczanie CRP jest uzasadnione?
Jedno z pytań nasuwających się po lekturze tej metaanalizy brzmi: czy powinniśmy oznaczać CRP u wszystkich naszych pacjentów z depresją i wykorzystywać ten wynik do ukierunkowania ewentualnego leczenia? Odpowiedź, przynajmniej na razie, wydaje się brzmieć: nie.
Chociaż CRP jest związane z neurozapaleniem, jest bardzo niespecyficzne. Może nie być stabilne i wykazuje tendencję do zmienności zależnej od płci, co czyni je niedoskonałym biomarkerem. Mamy nadzieję znaleźć lepszy biomarker zapalny, bardziej wiarygodny i swoisty dla depresji, ale jeszcze do tego nie doszliśmy.
Na razie CRP wydaje się najlepszą dostępną opcją, ale ma wiele ograniczeń i osobiście nie oznaczam go rutynowo u swoich pacjentów z depresją.
Leki przeciwzapalne w praktyce klinicznej
Kolejnym ważnym pytaniem wydaje się, czy leki przeciwzapalne są już gotowe do powszechnego stosowania jako leczenie pacjentów z depresją. I tu odpowiedź również wydaje się brzmieć: nie, a przynajmniej w większości przypadków jeszcze nie w pełni. Choć omawiana metaanaliza oraz wcześniejsze badania wykazały, że leki te są dobrze tolerowane, nie osiągnęliśmy jeszcze etapu psychiatrii precyzyjnej, w którym tego rodzaju strategie byłyby gotowe do wdrożenia na szerszą skalę.
Można by jednak argumentować, że w przypadku pacjenta z lekooporną depresją, który wydaje się mieć podtyp zapalny, podwyższone CRP powyżej 2, wyraźną anhedonię i u którego zawiodły leki pierwszego i drugiego rzutu, rozsądne mogłoby być rozważenie ograniczonej czasowo, pozarejestracyjnej próby zastosowania na przykład celekoksybu lub minocykliny jako strategii wspomagającej. Uważam jednak, że wymagałoby to bardzo przemyślanego doboru pacjentów oraz wyjaśnienia ryzyka, korzyści i ograniczeń bazy dowodowej.
Należałoby też mieć jasne oczekiwania, że celem takiego leczenia jest konkretnie anhedonia, i pamiętać, że nie wykazano, aby leki przeciwzapalne poprawiały wskaźniki odpowiedzi na leczenie lub remisji w depresji.
Pobierz PDF i inne pliki
Konceptualne rozumienie anhedonii
Ostatnią rzeczą, jaką wyniosłem z tej metaanalizy i towarzyszącego jej komentarza redakcyjnego, jest bardziej zniuansowane rozumienie anhedonii. Skale stosowane w kilku badaniach do pomiaru anhedonii badały konkretne, zniuansowane aspekty tego zjawiska.
- Anhedonia antycypacyjna to niezdolność do oczekiwania przyszłej, hipotetycznej przyjemności i uważa się, że jest związana z dopaminergicznym mechanizmem przewidywania nagrody i motywacji. Pacjenci z anhedonią antycypacyjną nie potrafią wyobrazić sobie, że mogliby się czymkolwiek cieszyć.
- Anhedonia konsumpcyjna to niezdolność do odczuwania przyjemności w danej chwili, uważana za bardziej związaną z obwodami hedonicznymi obejmującymi układ opioidowy i endokannabinoidowy.
Anhedonia ma również inne aspekty, w tym elementy związane z wysiłkiem i motywacją. Okazuje się, że najczęściej stosowana skala anhedonii bada przede wszystkim anhedonię konsumpcyjną, pomijając pozostałe aspekty.
Rozróżnianie wielu wymiarów anhedonii
Zrozumienie pełnego spektrum anhedonii może dostarczyć nam użytecznych ram do formułowania pytań kierowanych do pacjentów na temat ich zdolności do odczuwania przyjemności. Pacjenci zdemoralizowani, na przykład, zazwyczaj nie zgłaszają anhedonii antycypacyjnej, co może sugerować, że ich układy przewidywania nagrody pozostają nienaruszone, choć mogą mieć trudność z zachowaniem na tyle nadziei, by rzeczywiście wyobrazić sobie siebie w hipotetycznie przyjemnej sytuacji.
Mogłoby to wyjaśniać, dlaczego pacjenci ci zwykle nie odnoszą korzyści z tradycyjnych leków przeciwdepresyjnych. To doskonały przykład tego, jak rozumienie takich zniuansowanych rozróżnień w zakresie konkretnych objawów psychiatrycznych pomaga wyjaśniać neurobiologię i może nawet pewnego dnia pomóc w ukierunkowaniu wyboru leczenia.
Na razie z ekscytacją czekam, jak potoczą się losy leków przeciwzapalnych w leczeniu depresji w ciągu najbliższych kilku lat, i nie zdziwiłbym się, gdybyśmy jeszcze tu wrócili, ogłaszając, że jesteśmy wreszcie gotowi, by zacząć wdrażać takie metody leczenia w sposób ukierunkowany.
Pobierz PDF i inne pliki
Abstract
Streszczenie oryginalnego artykułu, przytoczone w języku angielskim.
Effect of Anti-Inflammatory Treatment on Depressive Symptom Severity and Anhedonia in Depressed Individuals With Elevated Inflammation: Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials
Naoise Mac Giollabhui, Ph.D., Annelise A. Madison, Ph.D., Melis Lydston, M.L.S., Emma Lenoel Quang, Andrew H. Miller, M.D., and Richard T.
Objective
Studies evaluating the effect of anti-inflammatory treatment on depressive symptom severity and anhedonia in depressed individuals report mixed results. In this preregistered systematic review and meta-analysis, the authors evaluated whether anti-inflammatory treatments, compared to placebo, reduce anhedonia and depressive symptom severity in depressed individuals with an inflammatory phenotype.
Methods
The authors included randomized controlled trials of pharmacological anti-inflammatory treatments that assessed anhedonia or depressive symptom severity and recruited depressed individuals with an inflammatory phenotype or measured baseline inflammatory biomarkers that permitted post hoc analysis. A search was conducted in February 2025 of MEDLINE, Embase, Web of Science Core Collection, Cochrane Central Register of Controlled Trials, ClinicalTrials.gov, and PsycINFO. Multiple reviewers independently applied criteria, and discrepancies were resolved via consensus. Two reviewers independently extracted data and cross-checked for errors.
Results
In randomized controlled trials (k=11) using an established cutoff for elevated inflammation (C-reactive protein ≥2 mg/L), both anhedonia (Hedges’ g=0.40, 95% CI=0.08, 0.71) and depressive symptoms (Hedges’ g=0.35, 95% CI=0.05, 0.64) were reduced, but no differences in treatment response (relative risk=1.28, 95% CI=0.997, 1.64) or remission rates (relative risk=1.18, 95% CI=0.71, 1.95) were observed. Results did not vary by clinical, interventional, or demographic characteristics.
Conclusions
Anti-inflammatory treatments may be safe and effective at reducing depressive symptoms and anhedonia in depressed individuals with heightened inflammation. Not accounting for inflammatory status may help explain prior mixed findings.
Piśmiennictwo
Mac Giollabhui, N.; Madison, A.; Lydston, M.; Lenoel Quang, E.; Miller, A. & Liu, R. (2026). Effect of Anti-Inflammatory Treatment on Depressive Symptom Severity and Anhedonia in Depressed Individuals With Elevated Inflammation: Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. American Journal of Psychiatry; 183(1):70-79.
