Text version
Zapalenie płuc: Niedoceniany efekt niepożądany leków przeciwpsychotycznych
Zapalenie płuc prawdopodobnie nie jest pierwszym działaniem niepożądanym, które przychodzi na myśl podczas przepisywania leków przeciwpsychotycznych. Znacznie częściej myśli się o szeregu innych efektów ubocznych, takich jak przyrost masy ciała, zaburzenia metaboliczne, hiperprolaktynemia, objawy pozapiramidowe, wydłużenie odstępu QT, złośliwy zespół neuroleptyczny oraz nagła śmierć u starszych pacjentów.
Niemniej jednak okazuje się, że zapalenie płuc stanowi istotne ryzyko u pacjentów przyjmujących różne leki przeciwpsychotyczne – zwłaszcza te o wysokim potencjale antycholinergicznym – a ryzyko to wydaje się zależne od dawki.
Badanie oceniające ryzyko zapalenia płuc w schizofrenii
Badanie wykorzystało dane z fińskiego rejestru, obejmując pacjentów w wieku 16 lat i starszych z rozpoznaniem schizofrenii lub zaburzenia schizoafektywnego. W okresie objętym analizą niemal 9000 pacjentów było hospitalizowanych z powodu zapalenia płuc ponad 15 000 razy. Co uderzające, około 13% spośród hospitalizowanych z powodu zapalenia płuc zmarło w ciągu 30 dni.
Download PDF and other files
Czynniki ryzyka: wiek, płeć i leki przeciwpsychotyczne
Ryzyko zapalenia płuc zasadniczo podwajało się co pięć lat począwszy od 50. roku życia. Ryzyko to było istotnie wyższe u mężczyzn, szczególnie po 40. roku życia. Jednym z bardziej nieoczekiwanych wyników badania jest stwierdzenie, że polipragmazja przeciwpsychotyczna nie wiązała się ze zwiększonym ryzykiem zapalenia płuc w porównaniu z brakiem stosowania leków przeciwpsychotycznych. Natomiast monoterapia przeciwpsychotyczna była z nim związana, i to w sposób zależny od dawki.
Leki wysokiego ryzyka: kwetiapina, klozapina i olanzapina
Analizując poszczególne leki, najwyższe ryzyko zapalenia płuc odnotowano w przypadku:
- kwetiapiny w dawkach powyżej 440 mg
- klozapiny w dawkach powyżej 180 mg
- olanzapiny w dawkach powyżej 11 mg na dobę
Autorzy podkreślają, że wszystkie wymienione leki charakteryzują się wysokim potencjałem antycholinergicznym. Żaden z leków przeciwpsychotycznych pierwszej generacji nie był związany ze zwiększonym ryzykiem.
Działanie antycholinergiczne jako mechanizm zwiększający ryzyko zapalenia płuc
Wyniki niniejszego badania dość wyraźnie wskazują, że to właśnie właściwości antycholinergiczne leków przeciwpsychotycznych zwiększają ryzyko zapalenia płuc – za pośrednictwem dysmotyliki i poszerzenia przełyku oraz nasilonej sedacji.
Autorzy zwracają uwagę, że leki o działaniu antycholinergicznym wykazują również właściwości przeciwhistaminowe, wobec czego nie jest jasne, czy właściwości antyhistaminergiczne – obejmujące na przykład nasiloną sedację – wnoszą dodatkowy wkład w obserwowane ryzyko.
Download PDF and other files
Monoterapia a politerapia: zaskakujące wyniki
W bardziej szczegółowej analizie autorzy stwierdzili, że wysokodawkowa monoterapia – choć nie monoterapia w dawkach niskich ani średnich – wiązała się ze zwiększonym ryzykiem.
Natomiast polipragmazja nie była związana ze zwiększonym ryzykiem niezależnie od łącznego obciążenia dawką. Wyniki te wydają się dość zaskakujące i nieintuicyjne, jednak autorzy badania sugerują, że stosowanie wysokodawkowej monoterapii prowadzi do saturacji określonych receptorów – w tym przypadku cholinergicznych – podczas gdy politerapia może częściej oddziaływać na wiele różnych receptorów bez osiągania saturacji w obrębie żadnej konkretnej grupy, co faktycznie może przekładać się na niższe ryzyko zapalenia płuc.
Implikacje dla praktyki klinicznej
Co zatem wynika z tych obserwacji dla codziennej praktyki?
Wydaje się, że zdecydowanie warto rozważyć ściślejsze monitorowanie ryzyka zapalenia płuc u starszych pacjentów – zwłaszcza mężczyzn – przyjmujących wyższe dawki jednego z trzech najbardziej implkowanych leków: kwetiapiny, klozapiny lub olanzapiny.
Autorzy sugerują, że rozsądnym punktem wyjścia może być przynajmniej pytanie pacjentów o trudności w połykaniu, a także jego podstawowa ocena w gabinecie lekarskim.
U pacjentów stosujących schematy leczenia wysokiego ryzyka, u których dojdzie do zapalenia płuc, warto rozważyć zmianę terapii.
Należy jednak zawsze przestrzegać przed odruchowym odstawianiem leków, które okazały się skuteczne, wyłącznie w związku z wystąpieniem działania niepożądanego.
Zamiast tego bardziej roztropnym podejściem wydaje się staranne rozważenie ryzyka, korzyści i alternatyw oraz omówienie ich z pacjentem i jego opiekunami.
